Manastir Žiča
Osam vekova manastir Žiča stoji na uzdignutom platou, kao na pijedestalu, podsećajući nas na slavnu istoriju naših predaka, pre svega njenih osnivača Stefana Prvovenčanog i Svetog Save. Od svog nastanka do današnjih dana Žiča je delila sudbinu svoga naroda. Svojim vekovnim uzdizanjem i stradanjem pisala je slavne i tragične stranice naše istorije. Tako velika i slavna u svesti srpskog naroda, postala je sveto mesto našeg postojanja, nepresušne snage i večite inspiracije.
U prelepoj dolini Ibra i Raške, nedaleko od današnjeg grada Kraljeva, nalazi se manastir Žiča. Mesto na kojem je podignut ovaj manastir, u okviru srednjevekovne srpske države, odabrano je pod uticajem krupnih državno-političkih i privrednih uslova. Čvršće organizaciono povezivanje teritorija koje je Nemanja samo nešto ranije pripojio Raškoj i neposredna eksploatacija plodnih područja koja su tada data na korišćenje i upravljanje Crkvi, spadaju svakako među osnovne.
Manastir Žiča je osnovan sa nedvosmislenom namerom da bude sedište Arhiepiskopije gde će se krunisati kraljevi i postavljati arhiepiskopi Srpske Pravoslavne Crkve. Arhiepiskopija je trebalo da bude podjednako udaljena od vizantijskog Carigrada i latinskog Rima. Osim toga, među velikim srpskim manastirima Žiča se tada nalazila najudaljenije od eventualne opasnosti koja je dolazila sa jugoistoka od krstaškog latinskog carstva ili od Bugarske.
Priroda u kojoj leži Žiča nije samo lepa, već je i bogata. Ekonomski razlozi da se tu osnuje Arhiepiskopija nisu bili manje presudni od razloga bezbednosti. Već samo ime Žiča govori o kraju koji je bogat žitom.
Tačno vreme građenja manastira Žiče nije zabeleženo u izvorima, pa je utvrđeno posrednim putem na osnovu podataka koje donose Domentijan i Teodosije, biografi Svetog Save. Oni beleže da je građenje Spasovog doma započeo Stefan Nemanjić još kao veliki župan, u doba kada je njegov mlađi brat bio starešina Studenice. Sava je, po rečima Teodosijevim, nadgledao zidanje Spasovog hrama. Na osnovu tih podataka zaključuje se da je Žiča podignuta u razdoblju od 1206. do Savinog odlaska u Hilandar, 1217. godine.
Izgradnja novog sedišta srpskog Arhiepiskopa trajala je dosta dugo. Radovi su ubrzani posle 1219. godine kada je, zahvaljujući Svetome Savi, dobijena samostalnost Srpske Pravoslavne Crkve i Žiča postala sedište srpske Arhiepiskopije. Naime, kao arhimandrit Studenice, Sveti Sava je 1219. krenuo u Nikeju, tadašnju prestonicu Vaseljenskog Patrijarha. Patrijarh Manojlo Saranten Haritopul i car Teodor I Laskaris dodeljuju arhimandritu Savi Akt o autokefalnosti Srpske Crkve, hirotonišući ga na Cveti 1219. godine za prvog srpskog arhiepiskopa.
Među prvim poslovima koje je Sava uradio po povratku iz Nikeje bilo je dovršenje manastira Žiče. On se, već prvih dana po dolasku, dogovarao sa svojim bratom Stefanom šta treba “za završetak Svete velike Arhiepiskopije, koju od početka začeše sa velikom ljubavlju”.
U Žiči je već 1220. godine arhiepiskop Sava hirotonisao osmoricu episkopa.
Posle 1219. u manastiru Žiči uspostavljena je spona dveju vlasti u zemlji – kraljevske i arhiepiskopske, njihov sklad i jedinstvo, uzajamnost i dugovečnost. Najstariji istorijski izvori o manastiru Žiča su dve povelje kralja Stefana i njegovog sina Radoslava, iz druge i treće decenije XIII veka, prepisane u XIV veku na zidove prolaza, ispod kule na ulazu u crkvu.
U osnivačkoj povelji poimenično su navedeni darovi i povlastice koje je Žičkoj Eparhiji dao Prvovenčani kralj sa svojim najstarijim sinom, određenim za njegovog naslednika. Kralj daruje Spasovu crkvu na prvom mestu relikvijama, zatim freskama i ikonama, zlatnim i srebrnim sasudima, ripidama, pokrovima i zavesama, bogoslužbenim odeždama, Evanđeljima i knjigama. Od tih ikona i sasuda, od tkanina i knjiga, koje su morale činiti od Žiče jednu od najbogatijih riznica u Srbiji, i može biti, na jugoistoku Evrope, već odavno nema ni traga – one su skoro sve uništene.
Najveći deo Žičke povelje sadrži podatke o darovima u zemljišnom imanju. Prvovenčani kralj je Žiči darovao 57 sela i zaselaka, što znači više od hiljadu hektara zemlje i nekoliko hiljada ljudi koji su obrađivali zemlju ili se bavili zanatom. Glavna grupa darovanih sela nalazila se u neposrednoj blizini Žiče, u Hvosnu, u Crnoj Gori. Zanimljivo je da danas, posle osam vekova, od ovih sela 38 nosi ista imena.
Uz plodnu zemlju u ravnici, manastir Žiča je osnivačkom poveljom dobio i osam planina sa 217 pastirskih porodica. Žiči su pripadale kao pasišta planine Željin, Kotlenik, Slane poljane, Javorje i Lukovica.
Vladari koji su nasledili Stefana Prvovenčanog darivali su Arhiepiskopiju imanjima na Kosovu i Drenici. Od sredine XIII veka, Arhiepiskop je raspolagao i tvrđavom koja je u slučaju opasnosti mogla da štiti arhiepiskopske dragocenosti i svetinje, arhivu i biblioteku. Bio je to grad Maglič, utvrđen dvor podignut na dvadesetak kilometara od Žiče. U njemu se i danas vide ostaci arhiepiskopske palate i crkve Svetog Đorđa.
Crkva nove Arhiepiskopije, na kojoj se sa toliko napora, a pre svega ljubavi radilo, nije imala sreće da ostane netaknuta. Stradala je već krajem XIII veka. Tada je manastir Žiča bio zapaljen i opustošen. Verovatno je u pitanju bio napad braće Drmana i Kudelina, gospodara Braničeva, koji su sa Tatarima i Kumanima pustošili po Srbiji. Arhiepiskopija je bila prebačena u Peć.
Opustošenu Žiču obnovio je Arhiepiskop Jevstatije II (1292. – 1309.), a najveći posao bio je obnova i živopisanje Spasove crkve. Međutim, Žiča je bila u tolikoj meri opustošena od stranih pljačaša da više nikada, ni posle svih obnavljanja, nije povratila prvobitni sjaj. I Jevstatijev naslednik, Sava III (1309. – 1316.), zajedno sa kraljem Milutinom, obnavlja najveći deo živopisa.
Sve do 1459. život manastira Žiča tekao je normalno, a sredinom XVI veka njeni je monasi napuštaju, spasavajući se u krajevima preko Save. Godine 1562. mitropolit smederevski Zaharije zatiče manastir pust. Za monahe on podiže kelije, pa je do kraja XVIII veka manastir bio nastanjen.
Prema jednom spisku manastira u Beogradskom pašaluku i okolini, a koji je mogao nastati između 1804. i 1805., Žiča je ubrajana među zapustele manastire. Karađorđe je posetio 1806. godine i tada je obećao da će je obnoviti, što je i učinio podigavši kelije od četiri sprata. Za vreme ustanka (1804. – 1813.) žički monasi su učestvovali u bojevima s Tucima, a nakon sloma ustanka Žiča je ponovo stradala. Pola veka stajala je razorena, kada po odluci Svetog Sinoda iz 1854. g. episkop šabački Joanikije Nešković biva premešten na upražnjenu Eparhiju Žičku i počinje sa radovima na obnovi ovog manastira. Sve do 1928. to je bio najopsežniji zahvat na njenoj opravci.
Velika manastirska crkva, posvećena Vaznesenju Gospodnjem, pripada tzv. raškoj graditeljskoj školi. Manastir Žiča predstavlja već potpuno sazreli arhitektonski prototip koji u tipološkom pogledu završava seriju spomenika formiranu od crkava Sv. Nikole, Đurđevih Stupova i Studenice. Kao takva, bila je uzor za građenje mnogih potonjih crkava i manastira u kasnijim vekovima. Crkva Svetog Spasa je jednobrodna građevina, monumentalnih dimenzija za svoje doba, sa oltarskim prostorom usmerenim prema severoistoku i sa prostranom pripratom sa pirgom na jugozapadnoj strani. Osnova crkve ima oblik slobodnog krsta. Dužina osnove je 44 m, među najvećim u Srbiji srednjeg veka. Na zapadnoj strani je prostrani narteks, sa krstastim rebrastim svodovima. Na ulazu se nalazi visoka kula. Fasada je obojena u crveno, kao manastiri u Svetoj Gori.
Naos crkve je podeljen na tri traveja međusobno odvojena pilastrima. Na preseku istočnog traveja i transepta podignuta je kupola na pandantifima u obliku nepravilnog kruga (sever-jug 5,58 m, a u pravcu istok-zapad 5,21 m). Kupola je spolja osmostrana.
Spoljašnji izgled crkve karakteriše njeno uzdignuto podužno telo zasvedeno dvoslivnim krovom. Ono je presečeno najdominantnijim delom, kupolom koju naglašavaju masivno kubičasto postolje i visoki tambur sa frizom slepih arkada pod strehom.
U zapadnom delu crkve, ubrzo posle završetka, srušen je zid između naosa i priprate. Smatra se da je to urađeno zbog Stefanovog krunisanja da bi se povećala sama unutrašnjost hrama.
Na spratu je postojao prostor, katihumena, od koga su sačuvani neki delovi. Iz nje se izlazilo u kapelu na spratu pirga, koja se vezuje za boravak Svetog Save u Žiči. Arhiepiskop Danilo tvrdi da je Sava tu imao svoju katihumenu odakle je i pratio službu svoga naslednika Arsenija, kroz prozor impozantnih dimenzija koji je umetnut između naosa i katihumene.
Bočne kapele, koje se nalaze uz pripratu, liče na posebne građevine. One su posvećene svetiteljima čija su imena slavili ktitori. Severna kapela posvećena je Svetom Savi Osvećenom iz Jerusalima, po kome je mladi Rastko Nemanjić uzeo monaško ime.
Južna kapela posvećena je Svetom Arhiđakonu Stefanu. Obe su podignute sa namerom da budu nadgrobne crkve svojih ktitora. Sticajem okolnosti, Stefan Prvovenčani je sahranjen u Studenici. Sveti Sava je sahranjen u staroj bugarskoj prestonici Trnovu, gde je bio u diplomatskoj misiji. Njegove mošti je kasnije kralj Vladislav preneo u manastir Mileševu. Na kraju ih je Sinan-paša spalio na Vračaru pri neuspelom pokušaju da uništi njegov kult u narodu, 1595. godine.
Crkva Svetog Spasa je prošla kroz grozote ratova, požara i razaranja svake vrste, koja su punih sedam i po vekova pratila njenu istoriju, pa je pravo čudo što je njeno slikarstvo i u tako skromnom obimu do danas uopšte očuvano.
Unutršnjost hrama nije, kao nekada, sva prekrivena freskama. Od celokupnog njenog monumentalnog slikarstva jedva je ostala petina, a od toga veoma malo najstarijeg, iz dvadesetih i tridesetih godina XIII veka – iz doba njenih prvih ktitora, i to samo u pevnicama i kuli. Više je sačuvano živopisa u oltaru, naosu, kapelama i na ulazu, obnovljenog u prvoj polovini XIV veka. Sve ostale islikane prostorije crkve potpuno su uništene.
Bilo je to slikarstvo izrazite lepote, neviđeno do tada u Srbiji. Prema Teodosijevoj tvrdnji, Sveti Sava je 1219. godine poveo iz Konstantinovog grada vizantijske mramornike i slikare u nameri da dovrši Žiču. Osim toga, on uvodi obavezu signiranja, ispisivanja natpisa i imena svetitelja na srpskom jeziku. Ovog običaja strogo su se pridržavali, od vremena oslikavanja Studenice pa sve do kraja XIII veka, poručioci živopisa srednjevekovne Srbije.
U zidnom slikarstvu manastira Žiče raspoznaju se tri hronološko-stilske celine:
Prvu čine freske nastale posle sticanja crkvene nezavisnosti, 1219. godine. Autori ovih fresaka bili su carigradski majstori i one najavljuju monumentalni stil XIII veka. Apostoli, Raspeće i delovi Skidanja s krsta sačuvani su u severnoj i južnoj pevnici, kao i poprsja Arhanđela u lunetama portala bočnih paraklisa. Kao i kod studeničkog slikarstva (ovo mu je slikarstvo najsrodnije), ozbiljnost i dostojanstvenost, helenistička lepota likova i stavova figura, ali hladan i taman kolorit, predstavljaju izraz one mističke duhovnosti, koja je prihvatila helenističke oblike i zahvatila vizantijsko pravoslavlje.
Drugu celinu čine slabo očuvane freske u kapeli kule, nastale početkom četvrte decenije XIII veka. Kao dela manje talentovanih provincijskih majstora, ove freske pokazuju odanost slikarstvu tzv. kasno-komninskog stila.
Najznačajniju celinu čine najmlađe freske nastale između 1309. i 1316. godine, u vreme velike obnove posle stradanja od Kumana. Radili su ih majstori poznate slikarske radionice kralja Milutina. U tadašnjoj obnovi slikari su, verovatno po diktaturi naručilaca, ponovili stari ikonografski raspored, veličinu figura i scena svetosavskog slikarstva, ostavljajući u pevnicama nedirnut prvobitni živopis. Neki od primera su: ogromno Uspenje Bogorodice na zapadnom zidu naosa, povelja Stefana Prvovenčanog Žiči, njegov i sinovljev portret i likovi Apostola Petra i Pavla, izvedeni na zidovima prolaza ispod kule zvonika.
Ciklus velikih praznika započinje kompozicijom Blagovesti, a završava se velikom scenom Uspenja Bogorodičinog, na zapadnom zidu.
U manastiru Žiča je, rukom prvog arhiepiskopa srpskog Save, krunisan prvi srpski kralj – Stefan Prvovenčani. Tradiciju krunisanja srpskih kraljeva u Žiči nastavili su, potom, Stefanovi sinovi i naslednici Radoslav (1228) i Vladislav (1334). Deo nemanjićkog krunidbenog obreda u činu miropomazanja, vraćen je u Žiču tek 20. juna 1889. godine, kada je u ovom manastiru miropomazan kralj Aleksandar Obrenović, a posle njega je 2. septembra 1904. miropomazan i kralj Petar Karađorđević.
Uprkos tome što je u Žiči krunisano “samo” pet kraljeva, manastir Žiča je u narodu poznat i po nazivu “sedmovrata Žiča”. Po narodnom predanju, u Žiči je krunisano čak sedam srpskih kraljeva od kojih je svaki pre krunisanja ulazio na jedna – glavna vrata, a izlazio na druga, nova vrata crkve Svetog Spasa. Legenda je nastala iz uspomene na prva krunisanja srpskih kraljeva iz loze Nemanjića.
Sveta Žiča vas dočekuje i ispraća sa istim pozdravom, koji znači svetlost, hrabrost, snagu, radost i utehu. A taj pozdrav glasi: NE BOJ SE, ČEDO, SAMO VERUJ! ”