Crkva Svetog Save u Gračacu
Crkva Svetog Save u Gračacu, naseljenom mestu na teritoriji opštine Vrnjačka Banja, pripada Eparhiji žičkoj Srpske pravoslavne crkve i predstavlja nepokretno kulturno dobro kao spomenik kulture. nalazi na šumovitoj padini Goča ispod brda Ornice na levoj obali Gračačke reke koja se uliva u Zapadnu Moravu u veoma starom selu Gračac, u čijem ataru su nađeni materijalni ostaci koji ukazuju na to da su antičkom periodu Rimljani nasenjavali ovo područje. Udaljena je oko 4 km, od sredine magistralnog puta Vrnjačka Banja — Kraljevo. Sa ovog puta crkvi se može prići sa njene istočne strane, pešice i vozilima iz dva pravca asfaltnim putem sa istočne i severne strane. Sa južne strane crkvena porta se graniči sa gustom mešovitom šumom.
U crkvenoj porti, od 2015. godine, nalazi se seoski Muzej, u renoviranoj zgradi nekadašnje škole, koja datira iz 1818. godine, prema spisima Vuka Stefanovića Karadžića.
Crkva je kroz viševekovni istorijski period (za koji se pretpostavlja da je dug oko 800 godina) pretrpela brojna stradanja, zbog čega nema tačnih podatke o vremenu njenim ktitorima. Početkom 19. veka od ove crkve su ostali samo temelji na kojima je podignuta nova crkva 1812. godine.Po seoskom predanju crkva je zidana u isto vreme kada i Manastir Žiča, a kasnije je pripadala manastirskom imanju Žiče (metohu). Veruje se da su u crkvi zanoćile mošti Svetog Save prilikom premeštanja iz Bugarske.Arheološka istraživanja 2010. godine sprovedena su u organizaciji Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu. Istraživanjima je potvrđeno postojanje starijeg objekta čija se osnova ne poklapa sa osnovom postojećeg. U jugozapadnom delu naosa otkrivena su dva ukopa. U nivou poda najstarije građevine pronađena su dva nadgrobnika in situ, koja se okvirno datuju u period od kraja 13. do 15. veka.
Crkva je obnovljena u turskom periodu, najverovatnije početkom 17. veka, o čemu svedoče pokretni nalazi (agijazma i postolja za svećnjak), kao i plaštanica poklonjena hramu 1765. godine. Razmere obnove crkve iz 1812. godine nije moguće pouzdano utvrditi. Osnova crkve iz 1812. godine podseća na arhitekturu iz vremena obnove Patrijaršije, ali i na neke crkve izgrađene u ustaničkom periodu. Promena u odnosu na prvobitno rešenje je izmeštanje oltarske pregrade dublje u naos kako bi se dobio veći prostor unutar apside. Takođe, u jednom trenutku je izvrešno podizanje visine zidova crkve.
Ovim istraživanjima je potvređno postojanje starijeg objekta iz srednjeg veka, o kom je sećanje sačuvano kroz narodno predanje. Ipak, ko su bili ktitori i kako je najstariji objekat izgledao za sad nije moguće utvrditi, jer je u nekom periodu crkva izgorela.
Crkva koja je obnovljena 1812. godine predstavlja manju pravougaonu građevinu naglašeno izdužene osnove, sa polukružnom apsidom na istoku i malom kupolom iznad istočnog traveja. Unutrašnjost crkve je izdeljena travejima, s tim što je zapadni travej nešto veći, tako da je prvobitno imao ulogu priprate. Zasvedena je poluobličastim svodom. Pored glavnog, zapadnog ulaza, postoji i uski bočni ulaz sa severa. Pedesetih godina prošlog veka dograđena je priprata sa zapadne strane, koja se tokom prve decenije 21. veka sama urušila. Prvobitni pod bio je od mermernih spomenika studeničkog tipa, oblika pravougaone, odnosno trapezoidne ploče ili krsta sa dekoracijom, ili bez nje. Ovaj pod je, po crkvenom letopisu, zbog oronulosti, prekriven novim početkom 20. veka.
Postavljanjem spomenika Svetom Savi u selu Gračac nadomak Vrnjačke Banje nastavljeno je uređenje prostora oko crkve koja nosi ime prvog srpskog arhiepiskopa. U tom kraju veruje se da je Crkvu izgradio upravo Sveti Sava u vreme dok se pripremala izgradnja Žiče.
Predanje o crkvi u selu Gračac samo je ulepšalo istoriju ovog kraja. A govori da je Sveti Sava sa ocem Stefanom učestvovao u njenoj izgradnji. Veruje se da je stara koliko i Žiča. Istraživanja su potvrdila da je na ovom mestu postojala crkva iz srednjeg veka. Narod veruje da su mošti Svetog Save u njoj zanoćile prilikom premeštanja iz Bugarske. Svetosavlje u ovom kraju Srbije je duboko utemeljeno te se veruje da u ovom selu postoji i Savin izvor lekovite vode.Ovde je i mnogo grobova koji svedoče o istoriji ovog Hrama .
Ako vas još uvek put nije naveo na ovu stranu i ka ovom Hramu vreme je da ga posetite. Od sveštenika, preko meštana do dece svi čuvaju tradiciju, predanja prenose sa kolena koleno, a paroh nam svim poručuje..